ფეხმძიმობა
თერგი და მყინვარი. - ზამთარი. - ჩემი მეზობელი თორღვა. - დიდი თამარი, სულღუმი და ცისკარი. - ჩემი სალაშქრო სიმღერები. - კიდე თორღვა, მე და სოსიკა. - ცოტა რამ ჩვენის ხატ-ჯვარის მითოლოგიისა. - მე და თორღვას დაგვეხსენით. - რა მოსდევს ჩვენს შეწუხებას? როგორ უყურებს თორღვა სკოლას? - იმისი სამდურავი. - მე და თორღვას კაი კაცობა. ჩვენს წინაპრებს რო ქაჯი ჰყოლია? - კიდე რა გვაბრაზებს მე და თორღვას. - ჩვენი ნატვრა. - ვინა ჰყავს შემწე ბარისახოს სკოლას?
ბევრს უთქვამს რამე მყინვარზედ და თერგზედ; მეც ჩემი წერილი იმისაგან უნდა დავიწყო, დიაღ, უნდა დავიწყო, მაგრამ რითი? რაღა დარჩენილა უთქმელი?.. პირველად იმათ დანახვამ კინაღამ შესხმა არ ათქმევინა ჩემ უფრთო მუზასაც. მაგრამ, როცა ის პარნასის ზედადგარზედ უნდა დაბრძანებულიყო, უცებ გონებამ მუშტი მოუღერა, დაუდგა წინ და მტკიცედ უთხრა: „ჭკვიანად, ტუტუცო! მოფიქრდი, შესდეგ. რომ გაჰჩანგოსანდი, ახლა ქება-დიდება უნდა უსაზანდრო არა, მაგ ბუნების მეტიჩარაებს? ეგ ძალიან კარგი და პატიოსანი, მაგრამ განა ცოდვა იქნება პატარახანს ტვინის კარაბადინიც გადმოჰშალო და შენს თავს ჰკითხო: „რითია კარგი ეგ აყლაყუდა, თოვლ-ყინულიანი გველვეშაპი, ცა-ქვეყნის შუა რომ ძლივსა თავსდება. რითია საყვარელი ან ეგ საყელე წამოყრილი მობუბუნე თერგი? რა ყრია ან პირველის ხელაუწვდენელ სიმაღლეში, ან მაგის დაუცხრომელ, განუწყვეტელ ღრიალსა და ალიაქოთში? რას გვარგიან? სხვა რა გამოსდნება მაგათ სიდიადეს უბედურების მეტი?“
მე და ჩემი „მუზა“ ძალაუნებურად დავემორჩილენით გონების ხმას, - მოგვეწონა იმის სამართლიანი გულის წყრომა და ერთხმად წარმოვსთქვით: „დიაღ, მეთქი: წყალსაც წაუღია თვით უმაღლესი მშვენიერებაც, გონიერებაც, სიძლიერეც სულისა და ჯანისა, უკეთუ მხოლოდ მოყვასის წარსაწყმედად იქმნება მოხმარებულიო“. ეს ხომ ასე იყო, მკითხველო, მაგრამ ჩემი და მრავალი სხვისაც თვალ-გული ზედ ჰრჩება და აკვდება ამ ბუნების საკვირველ ქმნილებათა. რადა? და იმიტომ, უთუოდ, რომ შორით მოჩანან და გვაკვირვებენ - არა?
თორემ მე აქ უნდა შევდგე: სათაურში „მთის რამე-რუმე“ რომ გამოვჭიმე, ეხლა ცოტა უნდა უკან დავიხიო: მთა დიდია, იქ რამე-რუმე“ ძალიან ბევრი მოიპოვება; ამ წერილის ნავარაუდალ ფარგალში ყოველივე ის არ მოთავსდება. ამიტომ იძულებული ვარ ასპარეზზედ მხოლოდ ხევსურეთი გამოვიყვანო. ახლა საიდგან დავიწყო, უბედურება ეს არის. ამბებიდამ? ეს ხომ ადვილიც არის და დაჩვეულიც გახლავართ; მაგრამ ის თეთრმა-წვეროვანი პაპა რომ გვყავს, რომელიც მთელ ბუნების აღტკინება-აყვავებასთან კვდება და იმის სიკვდილს და განადგურებასთან კი ცოცხლდება; ის პაპა, ზედ რომ თოვლ-ყინულის ნაბადი ახვევია და საშინელი, დაღრუბლული, თეთრი თვალების კილოებში ყინულის კარჩხის წამწამები ურჭვია, რომელიც წამდაუწუმ ოხრავს, ჰფურთხავს და თოვლის ხვავად ჩამოდის იმის ნადუჟი; ცხენის მაგივრად ბუქვით და ქარაშოტებით რომ დაბრძანდება და, თუმც ძალიან დაჩაჩანაკებულია, მაგრამ მაინც ისეთი მკვირცხლია, რომ თუნდ ერთ წუთში ცხრა მთას და ზღვას იქით ამოჰყოფს თავს, - აი სწორედ ის ჩამოსარჩობი პაპა ჩაგვიდგა „ზეკუციად“ და იმდენი თოვლი მოგვაშალა, რომ ჩემ პირლამაზ მეზობელ თორღვასაც ვეღარ გამოვლაპარაკებივარ: ერთი ლაზათიანად გული მომეფოლხვა იმასთან მასლაათით! მერე რა ლექსები, ამბები და ძველის-ძველი „ისტორიები“ არ იცის ჩემმა ფილოსოფოსმა! მერე განა მომიწყინდება ჩემი დარბაისელი, თუნდ ხუთი დღე-ღამე გაბმით დავსვა და ვაჭუკჭუკო, ოღონდ წარსულისას ვკითხავდე და მიამბობდეს?! თუმცა თვითონ ომის ყურით გაგონებაც ეჯავრება, მაგრამ სასაუბროდ უწინდელი თარეშობანი კი ძალიან ეხალისება… მიამბობს და მიამბობს, თუ იმის „წინაკაცთ“ მითხოდამ ცხვრის ფარები როგორ გამოურეკიათ, წამოუსხამთ; მდევარი როგორ აჰტეხია და მოწევნა გაუბედავ; იმათაც მაშინ ცხვარი როგორ დაუყენებიათ; ჰძგერებიან მგლებივით; ცოცხალი, საუკეთესო ერკემლებისათვის დუმები დაუჭრიათ, „სასაგძლეები“ „დაუჭიკავთ“, მერე ცხვრისთვის თავი იქვე გაუნებებიათ, გამოქცეულან, ქორ-შავარდნებივით, მთები ფრენით გადმოუვლიათ და „დატენულნი“ შინ მოსულან.
თორღვას იმით უყვარს კიდე წარსული, რომ ხალხს მაშინ მახტა არ უღია; ზამთარს ის არ უწუხებია; გამუდმებული ზაფხული ყოფილა, ხალხს ერბო და ყველი სრულ თავსაყრელი ჰქონია.
ამ ნეტარებას თორღვა თამარ დედოფლის დროს მიაწერს, რომელსაც ვითომც ზამთრის მგზავნელი „მხრიანი“ - სულღუმი და ვარსკვლავი ცისკარი ერთად ჰყოლიან კოლოფში დამწყვდეულნი. თავად ერთხელ საცაღა „ზღვის იქითა“ ყოფილა წასული. შინ დაუნარჩუნებია ერთი პირის-ფარეში გოგო. სახლის უნჯი, თვალ-მარგალიტი, ოქრო-ვერცხლი, გასაღებები, თუ სხვა რამე, სულ იმ გოგოსა ჰქონია მიბარებული. სად რა ჰქონია თამარს ჩადებული, ან შენახული, იმ გოგოსაც ჰსცოდნია; არა სცოდნია მარტო იმ კოლოფში რა ჰქონდა. ამიტომ, როცა ქალბატონი იქ გაუგულებია, ის ყუთი გაუღია. „მხრიანი“ - სულღუმი, რომელიც ზამთარს აჩენს, ამოხტომია და მთებისკენ გაფრენილა; ცისკარიც აფრენილა და ცაზედ შემჯდარა. სულღუმი ყაზბეგის, „გველის მთის“, ანუ არხოტის მთის „კვრივში“ სადღაც დაბინავებულა… დედაკაცის ნატყვევარი ძალიან განრისხებული ყოფილა. რაკი ერთი განთავისუფლებულა, მაშინვე დაუჭყივლნია, დაუწყვია ფრთების ტყლაშუნი; მზე გაუბრუნებია; აუცივებია, აუტეხნია ქარები, ღრუბლები გადმოუსხამ და მთა-ბარი თოვლით გადაულესია. თამარი ზაფხულის წასულა და ზამთრის მოსულა! სწყენია, მაგრამ რაღას უშველიდა?!
მას აქედ ცისკარი მნათობად არის ცაში, სულღუმი კი, ბოროტი „მხრიანი“, დარ-ავდარს განაგებს და დრო-ჟამს აბრუნებს: გაზაფხულს ზაფხულით აბერებს, ზაფხულს შემოდგომით აჭკნობს; შემოდგომას ზამთრის თოვლ-ყინულით შეჰსუდრავს და სულს ამოაძრობს.
ამ ამბავს თორღვა დაბეჯითებით გიამბობთ; საჭიროებისამებრ ჯვარითაც შემოგფიცავსთ. უფროსი კაცია, იცის რომ ყურს უგდებთ. რომ უფრო დაგისაბუთოთ ნაამბობი, იმასაც მოგახსენებთ, რომ სულღუმის მნახავი ქისტი-ცოგალა დღესაც სოფელ გველეთში სცხოვრობს და ხელმწიფისაგან „გველის მთის“ მყინვარების ყარაულად არის დაყენებულიო. როგორ მომხდარა ეს, თორღვას სიტყვით? აი მოგახსენებთ: ცოგალა მონადირე ყოფილა. ერთხელ ნადირობის დროს იმას კლდეში ნაჯდომი სულღუმი უნახავ და გაჰმეგობრებია; იმისაგან უსწავლია მთა-ტინებში გასავალ-გამოსავალი, ნადირის გეზები; უსწავლია აგრედვე შორიდამ შეტყობა, სად საზვავეა, სად ბევრი თოვლი ჰძევს ან ცოტა; სად ნაძრავი მყინვარია და სხვა. ცოგალას ამგვარი საცოდრის ხმა შორს გაჰვარდნია.
ამ ცხრა-ათი წლის წინ მთავრობას ქისტები გველეთიდამ აუყრია და სხვაგან გადაუსახლებია.
ვიდრე ეს მოხდებოდა, ცოგალა, თორღვას სიტყვით, „ხელმწიფეს ჰხლებია, უჩვენებია, ფრთეი სულღუმისა. ხელმწიფეს დიდად გაჰკვირვებია და დაუყენებავ მყინვართ ყარაულად, დაუგდავ იქავ გველეთ; „პენციონიც“ ქვე დაუნიშნიებავ. მას აქეთი ას ცოგალა გველეთ და დღემუდამ მყინვართ ჰშინჯავს: თუ მყინვარნ დაიძრნენ, - დაუმატებს ჩემი მომუსაიფე, - ძაუგ და რუსეთ სუ გაღლეწს. იმათაც ას ყარაულად დაყენებულ ის ურჯულოი. რახან შაჰხენებს განა, რომ მყინვარნ იძვრიან, ტაპაშს აცნობებს, ის კიდევ ძაუგ და რუსეთს; იქით კიდევ ხალხი გაღრიდებს. თორო ერთხელ კი სუ ნაგაბარ უქნავ მყინვართ ძაუგი“.
ასე გულუბრყვილოდ მიამბობს თორღვა. დარწმუნებულია თავად და მეც მარწმუნებს. მკითხველო, თქვენ იქნება ცოგალასი მყინვართ ყარაულობა დაიჯეროთ. მე და თორღვას კი ცისკრის და სულღუმის ზღაპარიც ჭეშმარიტად მიგვაჩნია. გვჯერა ისიც, რომ თამარ-დედუფალი არ მომკვდარა; რომ იმას უხვედრ ალაგას ანგელოზებთან ოქროს კუბოში ჰსძინავს, რადგანაც მეფობის ვადა, ღვთის განგებით, ჯერხნობით, სხვას არ გასვლია. მაგრამ დრო მოვა და ისევ გაიღვიძებს. ეს მაშინ მოხდება, როცა ხალხი მეტის მეტად შეწუხდება და ცხოვრების ილაჯი გაუწყდება…
მაშინ მხოლოდ ერის ტირილის და ღაღადების ხმა მიახწევს მძინარე დედის ყურამდის. გაღვიძებული, ვიცი, ის ჯერ ატირდება ქვეყნის საცოდაობით, და მერე ბურთი და მოედანი მე და თორღვასი იქნება. თორღვა ბაირახტარი მექნება და მე ბებური - თოფოსანი მოვმართავ ჩემს მშვიდად მოჟიჟინე ფანდურს და გამარჯვებულს ლაშქარს ყაბახზედ ვუმღერებ ხევსურულის კილოთი:
მაშინ კარგია კაი ყმა,
რა დილა-ბინდით დგებოდეს;
იცვამდეს გრილსა რკინასა:
„ომს ვიზამ“ - ემზადებოდეს.
ცხენი კი ჰხრავდეს ლაგამსა,
ჭყიოდეს, ტოტზედ დგებოდეს.
* * * * * * *
მაშინც კარგია კაი ყმა,
რა ბრძოლის ველზედ ჰქროლავდეს;
ხმლით ჰცემდეს, თოფით ესროდეს,
შუბის წვერითა ჰჩხვერავდეს;
გარს ომი იყოს: ბრჭყვინავდეს,
ხმლები, თოფები ჰხველავდეს.
* * * * * * *
მაშინ რაღა ჰჯობ კარგ ყმასა,
როცა მამაცის პირითა,
ნაომარ-ნასახელარი
შინ მოდიოდეს ლხინითა:
გული, სახელით დამთვრალი,
მოჰქონდეს, როგორც ღვინითა,
შინ ჰყავდეს ცოლი ერთგული
იწვოდეს მოლოდინითა?!“
